کتاب «سیر تطور عرفان اسلامی به روایت متن» منتشر شد

به گزارش ایکنا از قم، به نقل از روابط عمومی موسسه بوستان کتاب، عرفان از تجربه ای درونی می گوید که به گفته خود عارفان، «از حد گفتار بیرون است». اما هرچه از عرفان به ما رسیده، متن است. همین تناقض، نقطه آغاز کتاب «سیر تطور عرفان اسلامی به روایت متن» است: چگونه می توان تجربه ای که در واژه نمی گنجد، از راه واژه شناخت؟

پیشنهاد اسماعیل منصوری لاریجانی، پژوهشگر شناخته شده فلسفه و عرفان اسلامی، در این کتاب، خواندن خود متن ها، در بستر تاریخی شان است، نه از راه خلاصه های آماده، و نه از راه تعریف های انتزاعی. کتاب «سیر تطور عرفان اسلامی به روایت متن»، اثری تک جلدی در قطع وزیری، جلد سخت و سلفون، در پانصد صفحه است که به همت مؤسسه بوستان کتاب آماده سازی، چاپ و منتشر شده است.

نکته جالب توجه در مقدمه اثر، تقسیم بندی سه گانه نویسنده سرشناس آن از تجلی های تصوف اسلامی است. این تقسیم بندی، رشته نامرئی کتاب است؛ خواننده در سراسر اثر می تواند جای هر متن و هر عارف را در این نقشه سه گانه پیدا کند.

بسیاری از کتاب های تاریخ عرفان، خواننده را با فهرستی از نام ها و عقاید روبه رو می کنند. خواننده می آموزد فلان عارف چه گفت، اما خود آن «چه گفت» را کمتر می بیند. کتاب استاد منصوری لاریجانی این شکاف را پر می کند. نویسنده در مقدمه تصریح می کند انتخاب متون از کتاب های معروف هر دوره، به گونه ای انجام شده است که از تکرار یا تکمیل آن در کتاب های بعدی پرهیز شود. به بیان او، کسی که این کتاب را بخواند، با سیر تطور متون عرفانی از زمان پیدایش تاکنون آشنا می شود؛ مخصوصاً با کتاب هایی که دستیابی به آن ها در کتابخانه های کشورمان کار دشواری است.

این نکته، کتاب را به یک «کارگاه متن خوانی» تبدیل می کند. خواننده نه تنها می خواند که حارث محاسبی چه گفت، بلکه گزیده ای از «الرعایة فی حقوق الله» را نیز پیش چشم دارد. تحلیل تاریخی و تجربه خواندن متن، همزمان اتفاق می افتد. این ویژگی، کتاب را از بسیاری از آثار مرورگونه جدا می کند.

چهار پرده، یک نمایش

کتاب در چهار بخش اصلی سازمان یافته است: عصر پیدایش، عصر تحول، عصر تکامل و عصر زوال. هر بخش، ساختاری نسبتاً مشابه دارد: نخست ویژگی های عصر و زمینه های فکری و اجتماعی آن بررسی می شود، سپس مهم ترین متون آن دوره معرفی می شوند و در ادامه، گزیده هایی از آن متون با شرح و توضیح ارائه می شود.

پرده اول تولد از دل زهد: این بخش با مباحثی چون زهد و قناعت، ورود اصطلاحات در متن عرفانی، ورود علوم یونانی به جهان اسلام، پیدایش علم کلام، تعامل عرفان با علوم مختلف، طبقه بندی شریعت و طریقت و حقیقت، و پیدایش مقامات و احوال آغاز می شود. سپس سبک نثر آثار دوره اول بررسی می شود و مهم ترین متون این عصر معرفی می شوند: «الرعایة فی حقوق الله» نوشته حارث محاسبی، «اللمع فی التصوف» نوشته ابونصر سراج طوسی، «التعرف لمذهب اهل التصوف» نوشته ابوبکر محمد بن ابراهیم کلابادی، و «قوت القلوب فی معامله المحبوب» نوشته ابوطالب مکی. برای هر کتاب، افزون بر معرفی، گزیده ای از متن نیز ارائه می شود؛ مثلاً از «الرعایة» باب تقوا، باب معرفت الحذر، باب شرح تقوا و باب اختلاف الناس آورده شده است.

پرده دوم وقتی عرفان شعر شد: این بخش با ویژگی های عصر تحول آغاز می شود: قشری گرایی، استقبال مردم از عرفان، توسعه خانقاه ها، ورود شعر به حوزه عرفان، سخت گیری با عارفان، و آمیختگی عقاید صوفیه با فلسفه و کلام. سپس متون معروف این دوره معرفی و گزیده هایی از آن ها ارائه می شود: «کشف المحجوب» نوشته علی بن عثمان هجویری، «رساله قشیریه» نوشته ابوالقاسم قشیری، «زبدة الحقایق» و «تمهیدات» نوشته عین القضات همدانی، «احیاء علوم الدین» نوشته امام محمد غزالی، «سوانح العشاق» نوشته خواجه احمد غزالی، «تذکرة الاولیاء» نوشته فریدالدین عطار نیشابوری، و «اسرار التوحید» نوشته محمد بن منور. در این بخش، مباحثی چون نثر پارسی در زمان تألیف کتاب، سبک کلی مرصاد العباد، نثر ساده به سبک سامانی، نثر فنی، صنایع بدیعی، سجع، مراعات النظیر و جناس نیز بررسی می شود.

پرده سوم عرفان، فلسفی می شود: این بخش به آثار عرفانی دوره تکامل اختصاص دارد؛ آثاری چون «فصوص الحکم» و «فتوحات مکیه» نوشته محی الدین بن عربی، «مرصاد العباد» نوشته نجم الدین رازی، و «مصباح الهدایة و مفتاح الکفایة». نویسنده در این بخش، به مباحثی چون منزلت الفصوص و اثر آن، ابن عربی فیلسوف صوفی، أسلوبه فی الفصوص و غیره، غموض أسلوبه، شیوه تألیف فتوحات، تحقیقات اخیر، نسخه شناسی، مقدمه جلد فتوحات، الجانب التاریخی، موضوع السفر الأول، متن گزیده فتوحات مکیه، مرصاد العباد، مأخذ مرصاد العباد، اشعار منقول در مرصاد العباد، اهمیت مرصاد العباد از نظر نثر ادبی فارسی، اهمیت عرفانی، اصطلاحات عرفانی، تفسیر آیات، احادیث، احوال و سخنان بزرگان، نکات تاریخی و وضع اجتماعی عصر مؤلف، اشعار، دوبیتی رازی، جنبه اخلاقی، تأثیر مرصاد العباد بر آثار بزرگان دیگر، سبک مرصاد العباد، نثر فارسی در زمان تألیف کتاب، سبک کلی مرصاد العباد، نثر ساده به سبک سامانی، نمونه تکرار، نمونه دیگر از ابتدای فصول، نمونه تمثیلات ساده، مقایسه مرصاد العباد با سایر متون منثور متصوفه، از اسرار التوحید، از مرصاد العباد، نثر ساده با موج شعری، شعر منثور، نثر فنی، صنایع بدیعی، سجع، مراعات النظیر، جناس، شیوه نثر و سبک انشای کتاب، خواص صرفی و نحوی و لغوی کتاب می پردازد. این بخش، از نظر فنی، یکی از غنی ترین بخش های کتاب است؛ زیرا خواننده را با تحلیل سبک شناسی متون عرفانی نیز آشنا می کند.

پرده چهارم عرفان و سیاست: این بخش به ویژگی های عصر زوال تصوف و رونق عرفان اسلامی می پردازد: گرایش فرقه های تصوف به مسائل اجتماعی و سیاسی، قیام سربداران، قیام مشعشیان، جنبش حروفیه، خاندان صفوی، رشد مذهب تشیع و استقبال مردم از آن، نقش علمای شیعه (علامه مجلسی، شیخ بهایی، ملامحمدتقی مجلسی، میرداماد، حکیم ملاصدرا)، و تصوف در عهد زندیه و اوایل قاجاریه.

دو زبان در یک کتاب

زبان کتاب، پارسی معیار دانشگاهی است؛ اما ویژگی مهم آن، حضور متن های کهن عرفانی در کنار تحلیل امروزی است. نویسنده کوشیده است میان دو زبان حرکت کند: زبان تحلیل تاریخی ـ توصیفی امروز، و زبان متن های کهن عرفانی که گاه دشوار و گاه پر از اصطلاحات فنی است. همین ویژگی، کتاب را به یک «پل» تبدیل می کند؛ پلی میان خواننده امروز و متن های دیروز.

سبک نوشتاری کتاب، «آموزشی ـ پژوهشی» است. نویسنده به جای داوری ارزشی درباره عارفان و متون، بیشتر به معرفی، توصیف و تحلیل ساختاری می پردازد. وجود گزیده متون در پایان هر معرفی، به خواننده امکان می دهد خودش با متن روبه رو شود و تنها به خلاصه نویسنده بسنده نکند. این روش، هم برای دانشجویان و پژوهشگران مناسب است و هم برای خوانندگان علاقه مندی که می خواهند از سطح آشنایی عمومی فراتر بروند.

نکته قابل توجه دیگر، توجه نویسنده به «سبک شناسی» است. در بخش دوم و سوم، مباحثی چون نثر ساده، نثر فنی، شعر منثور، سجع، مراعات النظیر و جناس بررسی می شود. این مباحث، کتاب را از یک تاریخ عرفان صرف، به یک اثر ادبی ـ عرفانی نیز تبدیل می کند. خواننده درمی یابد عرفان اسلامی فقط مجموعه ای از اندیشه ها نیست؛ فرم و سبک نوشتار نیز بخشی از هویت آن است.

کتابی که چند بار می توان خواند

حجم پانصد صفحه ای کتاب، نشان می دهد با اثری مفصل روبه رو هستیم؛ اما ساختار آن به گونه ای طراحی شده که خواننده بتواند آن را به چند شکل بخواند: خواندن ترتیبی از عصر پیدایش تا عصر زوال؛ خواندن موضوعی بر اساس علاقه به یک دوره یا یک متن خاص؛ و خواندن گزیده محور با مراجعه به بخش «متن گزیده» هر فصل. فهرست مطالب تفصیلی کتاب نیز همین انعطاف را تقویت می کند.

وجود مقدمه روشنگر، تقسیم بندی چهارگانه، معرفی متون، گزیده متون، تحلیل سبک شناسی و کتابنامه، مجموعه ای ساخته است که هم برای مطالعه شخصی و هم برای تدریس در دوره های عرفان اسلامی قابل استفاده است. از نظر ساختار محتوایی، کتاب معماری روشنی دارد: نخست زمینه ها و ویژگی های عصر، سپس معرفی متن، و در پایان گزیده و تحلیل.

جامعه هدف و مخاطبان اثر

مخاطب اصلی کتاب، دانشجویان و پژوهشگران عرفان اسلامی، فلسفه اسلامی، ادبیات پارسی و تاریخ اندیشه هستند. استادان دوره های عرفان نیز می توانند از گزیده متون آن با عنوان منبع آموزشی استفاده کنند. اما خواننده عمومی که فقط به دنبال یک روایت ساده و داستانی از عرفان است، ممکن است با حجم و تخصصی بودن برخی بخش ها روبه رو شود. با این حال، ساختار دوره ای و وجود گزیده متون، کتاب را برای مخاطب علاقه مند، اما غیرمتخصص نیز قابل استفاده می کند؛ به شرط آنکه با صبر و حوصله بخواند.

«سیر تطور عرفان اسلامی به روایت متن» کتابی است که عرفان را نه فقط به مثابه مجموعه ای از اندیشه ها، بلکه سنتی زنده از متن ها و نوشته ها می بیند. اثر با چهار بخش دوره ای، معرفی متون کلاسیک، گزیده متون و تحلیل سبک شناسی، توانسته است پیوندی میان تاریخ عرفان و تجربه خواندن متن برقرار کند. کتاب، روایتی است که به خواننده یادآوری می کند عرفان اسلامی، پیش از آنکه مجموعه ای از تعریف ها باشد، کتابخانه ای از متن های زنده است که هنوز هم می توانند خوانده و بازخوانی شوند. این اثر پژوهشی سترگ، هم اکنون از طریق وبگاه و فروشگاه الکترونیکی ناشر (Bustaneketab.ir) و کتابفروشی های معتبر کشور در دسترس علاقه مندان است.

انتهای پیام